आजच्या डिजिटल युगात इंटरनेट आणि तंत्रज्ञानाने आपल्या जीवनात क्रांतिकारी बदल घडवले आहेत. या तंत्रज्ञानामुळे दळणवळण, आर्थिक व्यवहार, शिक्षण आणि आरोग्यसेवा अधिक सुलभ आणि जलद झाली आहे. मात्र, या प्रगतीच्या सोबतच सायबर गुन्हेगारीचे प्रमाणही झपाट्याने वाढले आहे. सायबर गुन्हेगारी म्हणजे संगणक, इंटरनेट किंवा इतर डिजिटल उपकरणांचा दुरुपयोग करून घडणारे गुन्हे होय. २०२४ या वर्षात सायबर गुन्ह्यांचे स्वरूप अधिक व्यापक आणि गुंतागुंतीचे झाले आहे, ज्यामुळे समाजासमोर अनेक नवी आव्हाने उभी राहिली आहेत.
सायबर गुन्ह्यांची व्याप्ती दिवसेंदिवस वाढत आहे. सायबर गुन्हेगारीच्या विविध प्रकारांमध्ये फिशिंग, हॅकिंग, डेटा चोरी, रॅन्समवेअर हल्ले आणि ऑनलाइन फसवणूक यांचा समावेश होतो. फिशिंगमध्ये फसवे ईमेल किंवा बनावट वेबसाइटद्वारे व्यक्तींची गोपनीय माहिती मिळवली जाते. हॅकिंगद्वारे संगणक प्रणालींमध्ये अनधिकृत प्रवेश केला जातो, तर रॅन्समवेअर हल्ल्यांमध्ये संगणकातील डेटा लॉक करून पैसे मागितले जातात. याशिवाय, सोशल मीडिया आणि डिजिटल व्यवहारांमुळे ऑनलाइन फसवणुकीच्या घटनाही वाढल्या आहेत.
२०२४ मध्ये सायबर गुन्हेगारीचा धोका अधिक गंभीर बनला आहे. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (एआय) आणि मशिन लर्निंग यासारख्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून सायबर गुन्हेगार बनावट व्हिडिओ, आवाज किंवा ईमेल तयार करण्यात सक्षम झाले आहेत. यामुळे व्यक्ती आणि संस्थांची फसवणूक अधिक सुलभ झाली आहे. याशिवाय, सायबर गुन्ह्यांचे आंतरराष्ट्रीय स्वरूप हे देखील मोठे आव्हान आहे. विविध देशांमधून कार्यरत असलेल्या सायबर गुन्हेगारांना शोधून काढणे आणि त्यांच्यावर कारवाई करणे अत्यंत कठीण बनले आहे.
सायबर गुन्ह्यांना आळा घालण्यासाठी कडक कायदे असले तरी फक्त कायदे पुरेसे नाहीत. व्यक्ती, संस्था आणि सरकार यांच्यात सायबर सुरक्षेबाबत सामंजस्य आणि सहकार्य गरजेचे आहे. भारतात आयटी अॅक्ट २००० अंतर्गत सायबर गुन्ह्यांवर कारवाई केली जाते. मात्र, गुन्ह्यांचे स्वरूप जटिल होत असल्यामुळे या कायद्यांमध्ये वेळोवेळी सुधारणा करणेही आवश्यक आहे.
सायबर गुन्ह्यांना टाळण्यासाठी प्रत्येकाने स्वतःची जबाबदारी ओळखणे गरजेचे आहे. वैयक्तिक पातळीवर, प्रत्येकाने मजबूत पासवर्ड वापरणे, संशयास्पद ईमेल किंवा लिंकपासून सावध राहणे, आणि अँटीव्हायरस सॉफ्टवेअर अद्ययावत ठेवणे गरजेचे आहे. संस्थांनी सायबर सुरक्षा धोरण तयार करून त्याची अंमलबजावणी केली पाहिजे. कर्मचारी आणि नागरिकांना सायबर सुरक्षिततेचे प्रशिक्षण देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
सायबर गुन्हेगारी हा एक मोठा सामाजिक प्रश्न बनला आहे. इंटरनेट आणि तंत्रज्ञानाचा योग्य उपयोग करूनच आपण या गुन्ह्यांना रोखू शकतो. प्रत्येकाने सायबर सुरक्षिततेबाबत सजग राहून तंत्रज्ञानाचा वापर जबाबदारीने केला, तर सायबर गुन्ह्यांना आळा घालणे शक्य होईल. सायबर सुरक्षितता ही काळाची गरज असून ती प्रत्येकाने समजून घेतली पाहिजे.
सायबर गुन्हेगारीला रोखण्यासाठी प्रबोधन आणि जनजागृती याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शाळा, महाविद्यालये आणि कार्यक्षेत्रांमध्ये सायबर सुरक्षिततेसंदर्भात कार्यशाळा घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः तरुण पिढीला इंटरनेटच्या योग्य वापराबद्दल शिक्षित करणे महत्त्वाचे ठरते. याशिवाय, सरकारने सायबर सुरक्षेसाठी अद्ययावत यंत्रणा उभारणे, प्रशिक्षित अधिकारी नेमणे आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून सायबर गुन्हेगारांना वेळीच अटकाव करणे गरजेचे आहे. सामाजिक पातळीवर, प्रत्येकाने इंटरनेटचा जबाबदारीने उपयोग करणे आणि संशयास्पद कृती आढळल्यास त्याची तक्रार संबंधित प्राधिकरणाला करणे ही सुद्धा महत्त्वाची जबाबदारी आहे. सायबर सुरक्षिततेच्या या सामूहिक प्रयत्नांतूनच आपण सुरक्षित डिजिटल समाज निर्माण करू शकतो.
ॲड. लोकेश मालखेडे
मोबाईल 9284224981
(लेखक जिल्हा व सत्र न्यायालय, यवतमाळ येथे प्रॅक्टिस करतात.)
